Το ψεύδος στην αλήθεια

Αποτέλεσμα εικόνας για universe

Τι ορίζεται ως αλήθεια και τι ως πραγματικότητα; Οτιδήποτε ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα είναι αληθινό. Κι όμως υπάρχουν τουλάχιστον έξι δισεκατομμύρια πραγματικότητες, πολλές περισσότερες πλάνες κι άλλες τόσες ενδιάμεσες καταστάσεις. Πώς μπορεί κάποιος να είναι σίγουρος ότι αυτό που πιστεύει είναι αληθινό; Κι ακόμα χειρότερα, πώς μπορεί να πιστέψει ότι αυτό που βλέπει και αυτό που αισθάνεται αποτελεί μία πραγματικότητα πανανθρώπινη, απόλυτη και σταθερή;

Ούτε το ίδιο το Σύμπαν δεν είναι απόλυτο και σταθερό. Συνεχώς μεταβάλλεται, συστέλλεται και διαστέλλεται, καταστρέφει και δημιουργεί, αστέρες σβήνουν και μαύρες τρύπες γεννιούνται. Κι αυτή είναι μονάχα μία σπιθαμή στο αχανές άπειρο. Άπειρα είναι και τα μυστικά που περιμένουν να αποκαλυφθούν. Ποιος είναι ο άνθρωπος, ο κάθε άνθρωπος, ώστε να ισχυριστεί πως κατέχει τη γνώση του κόσμου, την αλήθεια που τον περιβάλλει, ή έστω ένα κομμάτι της; Κι όμως πολλοί είναι εκείνοι που ελαφρά τη καρδία προβαίνουν σε τέτοιες τολμηρές δηλώσεις, υπερασπίζονται ζωηρά τις απόψεις τους εξοπλισμένοι εκ των προτέρων με παρωπίδες, διακηρύττουν τα δόγματά τους, επιτίθενται λεκτικά και όχι μόνο στους διαφωνούντες, φανατίζονται.

Κάπως έτσι περιγράφεται ο πυρήνας της φύσης των θρησκειών. Δόγμα, απόλυτη αλήθεια, προσκόλληση σε αυτήν, και το φάντασμα του φανατισμού πάντοτε πλανάται επίφοβα στην ομίχλη της άγνοιας ή της ημιμάθειας. Ένα δόγμα δεν μπορεί παρά να αποκλείει το μεγαλύτερο μέρος της αλήθειας, του κόσμου, του Σύμπαντος. Αυτός είναι, άλλωστε, ο σκοπός του: η επιλογή των κατάλληλων θραυσμάτων της πραγματικότητας με βάση τα πολιτισμικά, κοινωνικά και οικονομικά χαρακτηριστικά του κοινού στο οποίο απευθύνεται και η απλοποίηση και επεξήγηση του χάους που περικλείεται ακόμα και σε αυτά τα πενιχρά και ασήμαντα θραύσματα. Οι πνευματικές παρωπίδες εξασφαλίζουν τη διατήρηση του δόγματος και τη διαιώνισή του στις επόμενες γενεές.

Άραγε η Επιστήμη καταφέρνει να αποφύγει αυτήν τη φαινομενικά αναπόφευκτη παγίδα; Ή μήπως η προσκόλληση σε ένα μέρος της αλήθειας, το πρώτο που ανακαλύπτεται, είναι μοιραία κατάληξη ακόμα και για όσους πορεύονται με γνώμονα τη λογική; Για ποια λογική μιλάμε; Είναι σταθερή στον χρόνο και κοινή για όλους τους λαούς του κόσμου; Μα η ίδια η πρόοδος των επιστημών, όσες σταθερές κι αν αυτές μετέρχονται, όσα κεκτημένα κι αν έχουν να επιδείξουν, επιβάλλει αναλόγως και μία συνεχώς διευρυνόμενη αντίληψη της λογικής σκέψης. Σίγουρα η Επιστήμη είναι το ασφαλέστερο και πιο ελπιδοφόρο μέσον για την εξήγηση του Σύμπαντος και των άλυτων μυστηρίων του, ωστόσο δεν αποτελεί πανάκεια.

Σε αυτό το σημείο υπεισέρχεται ο ανθρώπινος παράγοντας. Η Επιστήμη δημιουργήθηκε από τους ανθρώπους, η ίδια της η ετυμολογία σημαίνει την αναζήτηση της γνώσης, φυσικά από ανθρώπους, και κάθε κέρδος που έχει να προσφέρει το εκμεταλλεύονται οι άνθρωποι. Άνθρωποι ελαττωματικοί, άνθρωποι με φόβους και πάθη, εξαρτημένοι στο χρήμα, την ισχύ, την επιτυχία, τη γνώση, άνθρωποι με όλη τη σημασία του όρου. Και κυρίως άνθρωποι διαφορετικοί, ακόμα και στον ίδιο χρόνο και τόπο. Ο καθένας αντιλαμβάνεται τον κόσμο με τον δικό του τρόπο, μέσω των δικών του οφθαλμών, των δικών του αισθήσεων γενικότερα, μέσω των προσωπικών βιωμάτων που έχουν διαμορφώσει τον χαρακτήρα του και κατά προέκταση ακόμα και τη διάθεση με την οποία κατανοεί και το πιο απλό και ασήμαντο γεγονός, το όλο χάρη φτερούγισμα μιας πεταλούδας, τη ρωμαλέα κίνηση ενός μυρμηγκιού που σηκώνει είκοσι φορές το βάρος του.

Ένα μυρμήγκι, ίσως και πιο ασήμαντος, είναι ο άνθρωπος εντός της ολότητας του Σύμπαντος. Φτάνει στη Σελήνη, σηκώνει είκοσι φορές το βάρος του, και νομίζει πως έχει κατακτήσει τον κόσμο, όταν την επόμενη στιγμή ποδοπατιέται χωρίς τίποτα να αλλάζει ουσιαστικά, ούτε το φτερούγισμα της πεταλούδας. Τα υπόλοιπα μυρμήγκια θα συνεχίσουν ανυποψίαστα την προκαθορισμένη πορεία τους προς τη φωλιά. Ποια είναι η αλήθεια σε αυτήν τη διαδικασία; Ναι, μικρές διασκορπισμένες αλήθειες υπάρχουν, πιεσμένες και κρυμμένες μεταξύ πολλαπλάσιων ψεμάτων, μα είναι αλήθειες σε έναν νου μοιραία περιορισμένο, που τουλάχιστον προσπαθεί να απελευθερωθεί, να ξεπεράσει τα υποτιθέμενα ανυπέρβλητα όρια που εσφαλμένα τού έχουν τεθεί, να εντοπίσει νέες διόδους προς τη γνώση.

Είναι ο ανθρώπινος νους μέσον ικανοποιητικό για την ανακάλυψη μεγαλύτερου μέρους της πραγματικότητας; Ή είναι απλώς ένα φίλτρο που καταδικάζει τον κάτοχό του σε μια ζωή γεμάτη ψευδαισθήσεις, εικόνες παραμορφωμένες, αλήθειες παραποιημένες και συμπεράσματα ακόμα πιο απατηλά; Ό, τι κι αν ισχύει, δεν υπάρχει άλλος δρόμος πέρα από τη βελτιστοποίηση της χρήσης των μέσων που είναι διαθέσιμα. Και ο νους είναι το υπέρτατο μέσον, αυτό που σκαρφίζεται και φέρνει στη ζωή όλα τα υπόλοιπα. Ό, τι γεννά ο νους του ανθρώπου στην προσπάθεια κατάκτησης της γνώσης είναι θεμιτό να υπάρχει, ακόμα και πονήματα που στα ακατάλληλα χέρια δύνανται να προκαλέσουν φθορές και δεινά. Δεν μπορεί να περιορίζεται η διάνοια από τον φόβο της επιτυχίας της, ούτε βέβαια είναι επιτρεπτή η ανευθυνότητα, η απερισκεψία, πόσο μάλλον η σκοπιμότητα κατά την εκμετάλλευση της κάθε επιτυχίας.

Τελικά υπάρχει αλήθεια χωρίς ψεύδος; Όλα είναι θέμα οπτικής, αντίληψης, κώδικα επικοινωνίας, επομένως όχι, ακόμα και η απλούστερη διαπίστωση μπορεί να αποδειχθεί ελλιπής με την πρόοδο των επιστημών, γεγονός που μας οδηγεί με μαθηματική ακρίβεια στο χάος. Είναι τόσο σφοδρό αυτό το χάος που είναι πρακτικά αδύνατον να του επιτραπεί η επιρροή που του αναλογεί στην ανθρωπότητα. Εξ ου και οι κώδικες επικοινωνίας, οι κοινώς αποδεκτές «αλήθειες», μικρές συμφωνίες που ελέγχουν κατά κάποιον τρόπο την πραγματικότητα, την άβυσσο.

Μα είναι όμορφη η άβυσσος, γοητευτική με τόσους διαφορετικούς τρόπους. Η ίδια της η φύση μπορεί να ισοπεδώσει κάθε ίχνος λογικής, να αποτρελάνει και τον πιο λογικό νου, κι όμως την ίδια στιγμή να αποτελέσει τον καμβά μιας άλλης διάνοιας που θα καταφέρει να ενώσει μερικά ακόμα θραύσματα της γνώσης, της αλήθειας, της πραγματικότητας ή όπως αλλιώς προτιμά να την αποκαλέσει κανείς. Και η διάνοια εκφράζεται μέσω της Τέχνης. Είναι τέχνη το χάος. Και το χάος εκλογικεύεται μέσω της Επιστήμης.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

w

Σύνδεση με %s